Canlıların Ortak Özellikleri Nelerdir?

Canlıların ortak özellikleri, canlıların yaşamı için gerekli olan özelliklerdir. Dünyada pek çok canlı türü vardır. Bu canlılar birbirinden farklı olsada hepsinin sahip olduğu bazı ortak özellikler vardır.

Ama önce bazı temel kavramları öğrenelim.

Biyoloji, latince bios (yaşam = canlı) ve logos (bilim) kelimelerinin birleşmesinden oluşan “yaşam bilimi” veya “canlı bilimi” anlamına gelmektedir. 

Biyoloji, konusu olan canlıların yapısını, bu canlıların özelliklerini, birbirleriyle ve çevreleriyle olan etkileşimlerini inceleyen bir bilim dalımdır. 

Biyolojinin incelediği bu canlıların temel bazı özellikleri vardır. Bakteri, amip, şapkalı mantar, patates, elma ağacı, çiçek, kedi, kuş, insan vb. canlıların temel bazı ortak özellikleri vardır.

Canlıların ortak özellikleri:

  1. Hücresel yapıya sahip olma
  2. Beslenme
  3. Solunum
  4. Metabolizma
  5. Homeostazi (İç Denge)
  6. Boşaltım
  7. Hareket
  8. Uyarılara tepki
  9. Uyum (Adaptasyon)
  10. Organizasyon
  11. Üreme
  12. Büyüme ve Gelişme

HÜCRESEL YAPIYA SAHİP OLMA

Canlıların en küçük işlevsel birimine hücre denir. Canlılar; hücre sayısına göre tek hücreliler ve çok hücreliler, hücre yapısına göre ise prokaryot ve ökaryot hücreliler olarak 2 şekilde gruplandırılır.

  1. Prokaryot Hücre: Zarla çevrili çekirdek ve zarla çevrili organelleri bulunmayan hücrelere denir. Organel olarak yalnızca ribozom organelini bulundurur. Bakteri ve archae âleminde bulunan canlılar prokaryottur.
  2. Ökaryot Hücre: Yönetici molekül olan DNA, ökaryot hücrelerin çekirdeklerinin içerisinde bulunur. Zarla çevrili organelleri vardır. Hücre organizasyonu bu organeller arasında koordineli olarak yapılır. Ökaryot Hücre yapısına sahip canlılara Mantar, protista, bitki ve hayvanlar âleminde yer alan canlılar örnek verilebilir. Bütün hücrelerin yapısında DNA, RNA, hücre zarı sitoplazma, ribozom ve enzimler bulunur.

BESLENME

Canlılar enerji kazanmak, kazandığı bu enerjiyi harcamak, büyüyüp gelişmek ve yıpranan kısımalarının onarılması için beslenmek zorundadırlar. Beslenme şekline göre canlılar iki gruba ayrılır.

  1. Ototrof Beslenme: Canlı organizmaların ihtiyaç duydukları organik besinleri kendilerinin üretmesidir. Ototrof canlılar ihtiyaç duydukları inorganik maddeleri dış ortamdan hazır olarak alırlar. Organik besin sentezlerken güneş ışığını kullananlara fotosentetik canlı, kimyasal enerji kullananlara ise kemosentetik canlı denir. Bazı bakteriler kemosentetik, bitkiler ise fotosentetik canlılardır.
  2. Heterotrof Beslenme: Canlı organizmaların ihtiyaç duydukları organik besinleri dışarıdan hazır olarak almalarıdır. Bu organizmalar besinleri üreticilerden ya da diğer tüketicilerden karşılarlar.

SOLUNUM

Canlılar yaşamlarını devam ettirebilmek için gerekli olan enerjiyi, besinlerde bulunan kimyasal bağ enerjisinden karşılarlar. Bunun için de organik besinleri monomerlerine parçalarlar. Solunum iki farklı şekilde yapılır.

  1. Oksijensiz (anaerobik) Solunum: Organik besinlerin oksijen kullanılmadan parçalanarak enerji elde edilmesidir. Enerji verimi düşüktür. Bira mayası ve bazı bakteriler enerjilerini bu yolla karşılarlar.
  2. Oksijenli (aerobik) Solunum: Organik besinlerin oksijen yardımıyla parçalanarak enerji elde edilmesidir. Enerji verimi oksijensiz solunuma göre daha yüksektir. Canlıların çeşitli tepkimelerle yaptığı besin yıkım olayıdır. Glikoz + 6O2 → 6H2O + 6CO2

METABOLİZMA

Çok hücreli canlılarda, hücre bölünmesi ve kütle artışıyla beraber büyüme meydana gelmektedir. Tek hücreli canlılarda ise hücre hacminin artmasıyla büyüme gerçekleşir.


HOMEOSTAZİ (İÇ DENGE)

Canlıların vücut içi değerlerini belirli sınırlar içerisinde tutma eğilimine homeostazi (iç denge) denir. 

Örneğin; kan şekeri normalin üstüne çıkan bireyde vücut insülin hormonu salgılayarak kan şekerini normal değere düşürmeye çalışır.


BOŞALTIM

Canlılarda metabolizma faaliyetleri sırasında açığa çıkan atıkların vücuttan uzaklaştırılmasına boşaltım denir.

Örneğin; insanlar idrar yaparak, bitkiler ise yaprak dökerek boşaltım yaparlar.


HAREKET

Hayvanlar kaslarını kullanarak aktif olarak yer değiştirir.

Bitkiler çevrelerindeki uyarılara durum değiştirerek tepki verir. Bir hücreliler kamçı, sil ve yalancı ayaklarını kullanarak aktif olarak yer değiştirir.


UYARILARA TEPKİ

Canlılar iç ve dış çevrelerinde meydana gelen uyarılara uygun tepkiler verir.

Örneğin; sahibinin sesini duyan köpek duyduğu bu sese tepki olarak sahibinin yanına koşar.


UYUM (ADAPTASYON)

Canlıların bulundukları çevrede yaşama ve üreme şansını artıran kalıtsal özelliklerine adaptasyon denir. Bu sayede bulundukları ortama uyum sağlarlar. Örneğin; kaktüsler gövdelerinde su depolar.


ORGANİZASYON

Bir hücrelilerde organizasyon basamakları: 

“Atom → Molekül→ Organel → Hücre” şeklindedir. 

Çok hücrelilerde ise;

“Atom → Molekül → Organel→ Hücre → Doku → Organ→ Sistem → Organizma” şeklindedir.


ÜREME

Canlıların nesillerini devam ettirmek için kendilerine benzer yeni bireyler oluşturmasına üreme denir. Bazı canlılar eşeysiz bazı canlılar eşeyli ürer. Üreme, bir bireyin yaşaması için şart değildir.


BÜYÜME VE GELİŞME

Canlıların yapısındaki madde miktarının, özellikle de protein miktarının artmasına büyüme denir. Tek hücreli canlılarda büyüme hücrenin hacminin ve kütlesinin artışıyla, çok hücreli canlılarda ise hücrelerin bölünmesi ve hücrelerin hacminin ve kütlesinin artmasıyla olur.

canlilarin-ortak-ozellikleri